Ik had “Het land van aankomst” van Paul Scheffer een dikke maand geleden al eens overdwars doorgelezen. Tijdens de kerstdagen heb ik het echt uitgelezen en al met al sta ik er nogal van versteld dat het boek alom zoveel positieve recenties kreeg. Heel erg veel nieuws staat er niet in. Ik geloof er dan ook niks van dat dit boek evenveel impact gaat krijgen als het essay van Scheffer over “het multiculturele drama” in 2000, want wat toen “nieuw” was is de afgelopen zeven jaar behoorlijk gemeengoed geworden bij een groot deel van de intellectuele en politieke elite in Nederland.

Als iets opmerkelijk is aan “Het land van aankomst” dan is het dat wel. Toen ik Scheffer’s boek goed doorlas bekroop me steeds meer het idee dat er nog maar flinterdunne scheidslijnen zitten tussen wat hij te zeggen heeft, wat Wilders en Verdonk roepen en wat de mainstream politiek – van PvdA tot VVD – zien als de oplossing van het integratie en migratie vraagstuk.

Geert Wilders moet het hebben van keiharde oneliners die het goed doen bij mensen die daar gevoelig voor zijn. Paul Scheffer zet zijn visie neer in 500 bladzijden die het grootste deel van het publiek van Wilders waarschijnlijk nooit zal lezen. Intellectueel, afgewogen, genuanceerd. Maar in hoeverre is de boodschap wel zoveel anders?

Dit is wat ik uit “Het land van aankomst” haal:

1. De migratie in de afgelopen 40-50 jaar van mensen uit de islamitische wereld en uit de derde wereld naar Nederland, heeft overwegend ontwrichtende en negatieve gevolgen gehad (zie: de hoofdstukken III en IV, “De grote volksverhuizing” en “Nederland vermijdingsland”). Wilders heeft het over een “tsunami” die “onze” samenleving bedreigt. Scheffer vindt dat die immigratie onverenigbaar is met de verzorgingsstaat. Laaggeschoolde immigratie bedreigt de innovatie van bedrijven, het niveau van de pensioenen, de welvaartstaat in het algemeen en de verworvenheden van “onze” open samenleving. Zowel Wilders als Scheffer komen uit op een drastische beperking of stop van de migratie uit vooral de islamitische herkomstlanden.

2. Scheffer bekritiseert het cultuurrelativisme – en daarmee in één adem het idee van de multiculturele samenleving. Dat idee leidt volgens Scheffer tot ontkenning van de problemen, vermijding en het niet willen kiezen voor “vooruitgang” en het verdedigen van de verworvenheden van de open en democratische westerse samenlevingen. Wat Wilders en zijn volgers beweren is een stuk korter door de bocht. Die hebben veel minder woorden nodig om de “(s)linkse multicul” de grond in te boren. Maar beiden gaan er van uit dat de westerse cultuur op een hoger plan staat. Dat superioriteitsidee is naar mijn idee uiteindelijk dodelijk voor elke vruchtbare dialoog tussen culturen. Het nieuwe “wij” gevoel dat Scheffer zegt na te willen streven verwordt daardoor onheroepelijk in een verkapte oproep tot assimilatie. Bovendien is dat idee van een superieure westerse cultuur ook zo enorm onterecht als je het benadert vanuit de grondbeginselen van mensenrechten en globale solidariteit. Je hoeft dan niet terug naar de slavenhandel, de genocide op indianen of de holocaust. Ook de recente geschiedenis is barstensvol van westerse interventies en oorlogen in de derde wereld, neo-koloniale uitbuiting en een wereldwijde kloof tussen arm en rijk die door de rijke westerse landen moedwillig in stand gehouden wordt.

3. Hoofdstuk VIII van het boek van Scheffer over de Islam begint zo: “Er is geen ontkomen meer aan. Elke dag staan we, zeker sinds die donderdag bij heldere hemel, oog in oog met geweld uit naam van een geloof, uit naam van de Islam”. Wat volgt is een historische beschouwing over de islam en het westen, het verdeelde huis van de islam (is een gematigde, europese islam mogelijk?) en een verhaal over conservatieve moslims, radikalisering en hervormers. De moraal van dat hoofdstuk is volstrekt duidelijk en behoorlijk Wilderiaans: de (radicale) Islam is een bedreiging, ja zelfs de nieuwe vijand. Scheffer vergelijkt het met de koude oorlog: “Destijds werd de strijd tegene het communisme gewonnen door trouw te blijven aan eigen beginselen en tegelijk de militaire uitdaging niet uit de weg te gaan.” Het hele idee van de (radicale) Islam als de nieuwe vijand van na de koude oorlog is min of meer bedacht ten tijde van de eerste golf oorlog onder de oude George Bush. Met zoveel succes dat ook intellectuelen als Scheffer er nu heilig in geloven. Tegelijkertijd met “Het land van aankomst” las ik de afgelopen week het boekje “The Clash of Barbarisms: The Making of the New World Order” van de Libanees-Franse professor Gilber Achar nog eens. Daarin wordt overtuigend afgerekend met dat nieuwe vijandbeeld. Wie echt een beter beeld wil krijgen van de ontwikkelingen in het Midden Oosten moet trouwens ook eens “Eastern Cauldron” (Oosterse Heksenketel) van dezelfde schrijver lezen. Achar legt ook veel nadruk op het feit dat zowel ondrukkende regiems als dat van Saddam Hussein, als de terreur organisatie van Bin Laden en de Taliban, nooit hadden kunnen worden wat ze nu zijn, zonder jarenlange steun van het westen.

4. In het laatste deel van zijn boek opent Scheffer een drieluik van de integratie: gezin, school en werk. Zelf vond ik dat nog wel het meest teleurstellende deel. De passage over het gezin doet onwillekeurig denken aan de zorgen van de burgerij in de negentiende eeuw over de bandeloze opvoeding en gebrek aan disciplinering binnen de arbeidersgezinnen. Scheffer: “Het doel moet niet zozeer zijn om louter de geboorteaantallen te vergroten, maar vooral het aantal gezinnen te vermeerderen dat in staat is kinderen op een succesvolle manier groot te brengen.” Maar verder als een oproep om migratie niet te zien als antwoord op de vergrijzing en een suggestie om het belastingstelsel te herzien ten gunste van mensen met kinderen komt het niet. Bij de integratie via werk pleit Scheffer vooral een heroverweging van het sociaal zekerheidsstelsel, dat “te veel mensen in een afhankelijke positie verstrikt”. Dat pleidooi is feitelijk niet meer dan een ondersteuning van het staande beleid om het stelsel stapje voor stapje af te breken in de richting van een “ministelsel” zoals de VVD dat altijd voor ogen heeft gehad. Waar de staat maar weinig invloed heeft op het gezin (privesfeer) en op de arbeid (marktwerking), moet in het integratie drieluik het meest verwacht worden van het onderwijs, waar “de overheid in een open samenleving het meest vorm kan geven”. Maar wat en hoe er dan in dat onderwijs moet gebeuren is weinig verassend: meer nadruk op burgerschap, misschien verplichte maatschappelijke stages en canonvorming over de geschiedenis.

Sinds 2000 toen Paul Scheffer schreef over “het multiculturele drama” heeft hijzelf veel gelezen en gereisd. Zeven jaar later voegt hij feitelijk weinig nieuws toe aan zijn stellingen van toen. Dat heeft niet zozeer met Scheffer te maken, maar meer met wat er de afgelopen zeven jaar gebeurd is. Anderen, zoals Wilders en Verdonk, zijn er met de kritiek op de multiculturele samenleving vandoor gegaan. “Het land van aankomst” zal naar mijn idee dan ook veel minder betekenis krijgen dan gedacht.

Het verschil tussen de “oplossingen” van Scheffer en die van Wilders zit ‘m vooral in de toon en de hardheid, niet in de richting waar beide heren op willen.

De groeiende consensus over die richting van hard rechts tot gematigd links geeft wel de urgentie aan om harder aan de slag te gaan met eigen alternatieven die niet gebaseerd zijn op eurocentrisme en westers superioriteitsgevoel, maar op de noodzaak van een globaal solidariteits idee en een echte dialoog tussen verschillende culturen. Als ik iets van het boek van Paul Scheffer geleerd heb, dan is het dat.