De wereld staat op een omslagpunt. De stelling dat de neoliberale orde ver voorbij z’n houdbaarheidsdatum is, wordt anno 2009 breed gedeeld. Tot ver in de gelederen van de voormalige kampioenen van datzelfde neoliberalisme. Toen Francis Fukuyama in 1992 het einde van de geschiedenis voorspelde met de globale overwinning van het liberalisme, schudde Wim Kok zijn veren af. In de Paarse jaren daarna werd Nederland onder leiding van de PvdA en de VVD het neoliberale gidsland van Europa. Nu stelt de fractievoorzitter van diezelfde PvdA voor om “definitief afscheid te nemen van het neoliberalisme“.

De vraag is of er voorbij het neoliberalisme een omslag komt naar links of naar nationalionalistisch rechts. Het wantrouwen van grote delen van de bevolking in de gevestigde politiek groeit, net als de boosheid over falende en zakkenvullende bankiers en CEO’s of over directeuren van woningcorporaties en zorginstellingen die tot twee of drie keer de Balkenende norm toucheren. Als een Franse anti-kapitalistische postbode volgens opiniepeilingen even populair is als de Franse president en op Wall Street demonstranten lopen met borden in dikke letters “Jump! Jump!”, dan is er echt wat aan de hand. Maar wie weet gebruik te maken van de volkswoede? Is links niet veel te veel de linkse kerk die met handen en voeten gebonden is aan het progressieve establishment van de grachtengordel? Durven we nog wel te polariseren of laten we dat aan een geblondeerde Limburger over?

In de Groene Amsterdammer vraagt Merijn Oudenapsen zich af of het populisme van vandaag naar links of naar rechts zal worden ingevuld. Volgens hem ligt dat “als gevolg van de kredietcrisis en de komeetachtige verschijning van Obama” helemaal open. Zijn artikel gaat vooral in op de situatie in de Verenigde Staten, met een klein doorkijkje naar Nederland en levert nuttige stof voor discussie op. “De geschiedenis leert ons dat populisme aangewend kan worden voor een emancipatoire agenda”, zegt Oudenapsen. Maar dan moet links wel polariseren op economie en niet op cultuur.

Op historische momenten waarin de kucht zwanger is van de noodzaak tot echte veranderingen, kan de stemming onder volksmassa’s de doorslag geven. Populisme is bij de bestuurlijke elite in Nederland een scheldwoord, maar belangrijke breuklijnen in politieke koers zijn in het verleden vrijwel altijd op gang gebracht door de ‘mood’ onder het volk. Dat gaat op voor de opstand tegen de Spanjaarden in 1566, voor de Franse revolutie en voor de breuk met het stalinisme twintig jaar geleden. De vraag wie gebruik weet te maken van de huidige maatschappelijke woede en onzekerheid is daarom absoluut relevant.

De democratische partij in de VS heeft in de vorige periode volgens Thomas Frank, schrijver van het boek What’s the Matter with Kansas, twee fouten gemaakt waardoor de “stem des volks” meer en meer vertegenwoordigd kon worden door rechtse republikeinen, “Zij heeft allereerst zich niet meer opgeworpen als de vertegenwoordiger van de kleine man, de hardwerkende Amerikaan, maar haar links populisme ingeruild voor het idee van een brede coalitie van studenten, feministen en etnische minderheden. Een hypothetische meerderheid die gebouwd is op allerlei statistische modellen, maar waarmee de partij haar basis heeft verloren, haar legitimiteit om namens ‘het volk’ te spreken. De tweede fout die zij heeft gemaakt, is dat zij erin meegegaan is om cultuur tot centraal punt van het politieke debat te verheffen. Terwijl zij op economisch gebied geen structureel ander beleid meer voorstond dan de Republikeinen.”

Deze fouten die in de VS zijn gemaakt, worden in Nederland door links en vooral door de PvdA herhaald, vindt Oudenapsen. De tijdelijke opleving van de populariteit van Wouter Bos en de PvdA is al weer verdwenen. “Wie geloofde dat het crisismanagement een nieuwe periode van politieke eensgezindheid zou inluiden heeft het mis.”

Oudenapsen roept aan het slot van zijn artikel op tot een revival van een traditioneel links antwoord op de crisis. Het gedachtengoed dat schuld is aan de huidige financiële crisis is “hetzelfde neoliberale economische denken dat we vinden in het partijprogramma van Wilders. Het is tijd dat links weer met zijn eigen ideologische veren loopt te pronken, in plaats van de geblondeerde veren van een ander te lenen.”

Eén van de tekortkomingen van links in Nederland is de angst om te polariseren en de schroom voor populisme op basis van het eigen economische en emancipatoire programma. Elk dédain van de politieke elite over het “linkse en rechtse populisme” is misplaatst.

Diezelfde politieke elite maakt al vele jaren gebruike van alle populistische vormen die je maar kunt bedenken. Lubbers vond dat Nederland ziek was en had daar veel succes mee om een rechts neoliberaal beleid te verkopen. En wat te denken van opeenvolgende ministers van financiën die het volk voorhielden dat je een gulden of euro maar één keer kunt uitgeven. Als er één les te trekken is uit de financiele crisis van vandaag, dan is het wel dat die simplificering van de wereld van het grote geld en de overheidsfinanciën een grove leugen is. Dichter bij in Rotterdam: de fractievoorzitter van de PvdA vond een jaar geleden de SP en Leefbaar Rotterdam ongeloofwaardig: “Populistische partijen als de SP, maar ook Leefbaar Rotterdam presenteren hun protest en verontwaardiging als politieke handelswaar. Ze zijn niet geïnteresseerd in hoe je in de politiek concrete resultaten kunt behalen.” Maar Peter van Heemst (Bokito’s, hufters, avondklok) is hét Rotterdamse raadslid dat het meest gebruikt maakt van een plat soort populisme. Maar dan helaas een populisme dat vaker positief uitwerkt naar rechts, dan naar links.

De kritiek vanuit de gevestigde politiek dat ‘populistische partijen’ wel veel roepen maar geen oplossingen hebben is ook op een andere manier onzinnig. Oplossingen? Was niet juist de opkomst van nieuwe partijen, van Fortuijn, de PVV en de SP de afgelopen jaren mogelijk omdat steeds duidelijker werd dat het establishment de reeële problemen waar mensen mee zitten helemaal niet blijken te kunnen oplossen? Ik denk dat de aanpak van de crisis door Balkenende IV net zo weinig zoden aan de dijk zet, als een regering Wilders I ervan zou bakken. Zowel Wilders als Balkenende kiezen uiteindelijk voor een neoliberaal herstel uit een neoliberale systeemcrisis en op de langere termijn gaat dat niet werken. Met populisme versus realistische oplossingen heeft dat weinig te maken. Om een wat provocerende vraag te stellen: was de economische politiek van Hitler minder effectief dan die van Colijn of Baldwin en Chamberlain in Groot-Brittanië? Het waren allemaal nationalistische en kapitalistische antwoorden op de crisis die bleken te werken en uiteindelijk leiden tot de tweede wereldoorlog.

Populisme is wat mij betreft niet meer en niet minder dan het kiezen van je eigen thema’s en kernachtige antwoorden op fundamentele problemen op een manier dat het aansluit bij het gevoelen en de discussie op straat. Als je die antwoorden tegelijkertijd onderbouwd met een maatschappelijke analyse en voorstellen voor fundamentele veranderingen, voor iedereen die dat horen wil, dan is daar niks mis mee. Sterker nog: zo’n soort links populistische politiek komt in dit land nog veel te weinig uit de verf.

Hoe komt dat?

Het poldermodel van zogenaamd realisme en compromis zit veel dieper ingesleten bij links en bij de vakbeweging dan bij rechts in dit land. Wil je iets bereiken, dan wordt “acceptabel zijn” voor mogelijke coalitiepartners als cruciaal gezien. Op voorhand worden de compromissen dan al ingebouwd of sterker nog, het wordt onderdeel van de eigen linkse identiteit. Maar juist in woelige politieke tijden blijkt dat niet te werken. Van de Fortuyn revolte en alles wat daarna kwam kun je leren dat het belangrijker is om de eigen politieke agenda neer te zetten dan af te zien van polarisatie en op voorhand al een deel van je programma in te slikken.

‘Links’ in Nederland wordt door een groot deel van de bevolking gelijkgeschakeld met ‘establishment’ en de gevestigde macht. Erger is misschien nog wel dat een belangrijk deel van de gegoede progressieve goegemeente dat zelf ook zo ziet, volgevreten en tevreden over zichzelf dat ze het geschopt hebben van protesterende jongeren in de jaren zestig en zeventig tot respectabele burgers die de ruggegraat vormen van de huidige maatschappij. En nog steeds progressief, hé, in Wilders zien we de kwade genius en onze al dan niet illegale huidhoudster betalen we toch maar mooi een paar euro meer dan te doen gebruikelijk. Dat is voor mij de linkse kerk. Populisten van rechts hebben het vaak over “links lullen en rechts zakken vullen”. Het probleem is niet dat ze dat zeggen, maar dat het ook echt bestaat.

Bovendien is links populisme veel moeilijker dan rechts populisme. Links populisme wil structurele veranderingen, terwijl het rechts populisme in Nederland uiteindelijk niet meer of minder is dan een meer volkse en harde manier om dezelfde boodschap van ‘respectabel rechts’ neer te zetten: eigen verantwoordelijkheid, ieder voor zich en de georganiseerde solidariteit gebroken.