Toen ik donderdagavond naar huis ging – na de verkiezingsavond van de Rotterdamse SP - had ik flink de balen. En dat heb ik nog steeds een beetje. Zeker: mijn eigen partij boekte een ietsepietsie winst ten opzichte van de euroverkiezingen in 2004 en ook in Rotterdam bleven we stabiel. Maar ik vind dat het commentaar van Agnes Kant dat we “weer bij het rijtje winnaars staan” wel erg doorslaan naar peptalk en wishfull thinking. Na 2004 heeft de SP een explosieve groei doorgemaakt en hoe je het ook bekijkt, met deze uitslag is die winst in één klap verdwenen. Dat noopt tot een grondige en kritische discussie over hoe we het tij kunnen keren.

Nog meer geschrokken ben ik van de doorbraak van de PVV die nu echt een feit is. Hoe verwacht de groei van de partij van Geert Wilders ook was, het is nogal wat, dat een uiterst rechtse, islamofobe partij als de PVV, de grootste partij kan worden in een stad als Rotterdam en in veel andere delen van Nederland. Dé centrale vraag voor heel links de komende jaren is hoe we tegenover die rechtse, xenofobe tsunami een eigen aansprekend perspectief neer kunnen zetten, dat gebaseerd is op insluiting in plaats van op het uisluiten van hele groepen ‘nieuwe’ Nederlanders.

Natuurlijk zijn er verzachtende omstandigheden. Slechts net iets meer dan één derde van de kiezers kwam op. Dat is laag. Onder de vele niet-stemmers zitten verhoudingsgewijs meer potentiele SP-stemmers. Maar dat geldt zeer waarschijnlijk ook voor de PVV. Bovendien leken de campagnes in de media nauwelijks over Europa of over de inhoud te gaan. Al met al waren deze verkiezingen vooral soort een landelijk referendum over Wilders. Wie is voor en wie is tegen?

De bescheiden uitslag voor de SP – en voor links in z’n geheel overigens: PvdA, GroenLinks en SP samen behaalden slechts voor 30 procent van de stemmen – kan niet alleen verklaard worden door die omstandigheden en de opkomst. Hoe komt het dat de SP aanhang in twee en een half jaar gehalveerd is?

De politieke situatie van nu verschilt behoorlijk met die van 2006. Toen hadden we te maken met een rechts en zeer impopulair kabinet dat in de jaren daarvoor danige klappen kreeg in de vakbondsacties van eind 2004 en met het referendum over de EU grondwet in 2005. Links profiteerde daarvan en stond op enig moment zelfs met een meerderheid in de peilingen. De SP nam de leiding in het ‘Nee’ tegen de Europese grondwet, nam het voortouw in het verzet tegen de liberale hervormingsagenda van de kabinetten Blakenende I, II en III en werd vervolgens ‘gehyped’ door de media.

Die hype verklaart een deel van de ‘overwinst’ bij de verkiezingen van november 2006, die met het verdwijnen van de focus van de media verdween. Niet iets om je echt zorgen over te maken, want de reeële positie van de partij was intussen dusdanig versterkt dat er alle reden was voor optimisme voor toekomstige nieuwe groei.

Vervolgens werd de SP buiten het nieuwe kabinet gehouden. Veel van de nieuwe kiezers hebben dat de SP kwalijk genomen, hoewel Jan Marijnissen op dat moment niet anders kon dan het voor gezien houden in de besprekingen met Balkenende en Bos. Het CDA en de PvdA wilden de SP er doodeenvoudig niet bij hebben. Zelf vind ik dat de SP sowieso niet in een coalitie moet stappen als er onvoldoende mogelijkheid is voor een echt links en sociaal programma en om essentiele delen van het eigen verkiezingsprogramma te kunnen uitvoeren. Maar dat je toch in de oppositie belandt, na zo’n grote winst en met zoveel nieuwe kiezers die voor een belangrijk deel SP stemden om Jan Marijnissen in de regering te krijgen, blijkt erg moeilijk uit te leggen.

In feite gaat het hierbij om één van de belangrijkste en minst gemakkelijke discussies, die wél hoognodig gevoerd moet worden. Een partij als de SP streeft naar structurele veranderingen, wil zelfs “de wereld veranderen”. Als puntje bij paaltje komt is dat het bestaansrecht van de partij. Binnen de bestaande maatschappelijke en politieke krachtsverhoudingen is het lastig en misschien zelfs onmogelijk om dat te combineren met het nemen van regeringsverantwoordelijkheid. Als regeringspartij kun je in het meest gunstige geval op onderdelen het staande beleid wat bijsturen naar links. Tegelijkertijd ben je, zeker in het Nederlandse polderlandschap, al snel gedwongen om ook verantwoordelijkheid te nemen voor maatregelen die je langere termijn doel eerder belemmeren dan bevorderen. Aan de andere kant trek je – als je groeit en dat wil je natuurlijk – kiezers aan die de partij vooral afrekenen op resultaten voor de korte termijn.

Zelf denk ik dat er maar één manier is om uit dat dilemma te komen. Ons soort oplossingen zijn alleen te realiseren bij een veel grotere zelfactiviteit en zelforganisatie van arbeiders, werklozen, mensen in de wijken en al die andere groepen die in de praktijk oplopen tegen de beperkingen van dit systeem. Natuurlijk zijn verkiezingscampagnes bij uitstek geschikt om met mensen de discussie aan te gaan over de voorstellen en het programma van de SP. En natuurlijk zijn de tweede kamer, de gemeenteraden en andere parlementaire organen een prima forum om onze oplossingen over het voetlicht te krijgen. Maar om echt stappen vooruit te zetten is elke vorm van “stem op ons en wij regelen het” volstrekt onvoldoende. Nog veel meer dan nu al gebeurt zal de SP een actiepartij moeten zijn die mensen en organisaties van onderop ondersteunt en organiseert en die in de praktijk laat zien dat de partij dé betrouwbare bondgenoot is van vakbondsactivisten, maatschappelijke bewegingen en mensen die zich hard maken voor een leefbare buurt.

In 2007 voerde de SP een congresdiscussie om de “fundamenten van de partij” te versterken. Dat was een uitstekend onderwerp om juist op dat moment te bespreken. De inzet was om na de forse groei in leden en electoraat, de basis van de partij – de actieve leden en afdelingen – centraal te stellen en maatregelen te nemen om dat fundament te versterken. Wie eerlijk is moet toegeven dat de besluiten van dat congres nog onvoldoende succesvol zijn. De ‘groeistuipen’ hebben de partij de afgelopen twee jaar behoorlijk parten gespeeld. Meest in het oog springend was de affaire rond Düzgün Yildirim, maar ook daarna was er in behoorlijk wat afdelingen bonje. Soms ging het om politieke meningsverschillen, nog vaker om SP-ers in gemeenteraden en provinciale staten die afwilden van het afdrachtsysteem en in een aantal gevallen ook om uit de hand gelopen ruzies tussen individuen. In de meeste gevallen valt de partijleiding weinig te verwijten omdat men terecht vast wenste te houden aan genomen besluiten en afspraken. Toch blijft er ook op dit vlak een probleem. Eenheid naar buiten toe is belangrijk, want niemand zit te wachten op een partij met kopstukken en afdelingen die continu rollebollend met elkaar over straat gaan. Tegelijkertijd zijn verschillen van mening in een partij van 50.000 leden normaal en is het ongeloofwaardig als die meningschillen op een krampachtige manier binnenshuis blijven. De traditie van een open politiek debat met meningsverschillen is niet het sterkste punt van de SP. Actieve SP-ers zullen moeten leren om te gaan met meningsverschillen zonder dat dit meteen leidt tot opzeggingen en demoralisatie, schreef ik al in augustus 2007.

Over de afgelopen campagne denk ik dat het motto – “Minder Brussel” – ons onvoldoende de mogelijkheid gaf om de SP-antwoorden op de centrale issues van deze tijd uit te venten. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat arbeiders en werklozen niet de dupe worden van de crisis van de banken en multinationale bedrijven. Wat is daarvoor nodig in termen van internationale organisatie van vakbonden en sociale regelgeving? Hoe kunnen we ervoor zorgen dat nutsbedrijven en maatschappelijke dienstverlening niet verder vermarkt worden onder de dwingende regels van de Europese markt? Welke maatregelen – Europees en globaal – zijn nodig om een internationale klimaatramp in de komende decennia te voorkomen?

“Minder Brussel” greep terug op het referendum in 2005 en plaatste de SP stijfvast in het eurosceptische kamp, dat dit keer door rechts en door Wilders met succes geclaimd werd. Ondanks het feit dat we zeker niet onder stoelen of banken hoeven te steken dat we fundamentele kritiek hebben op het Europa van de vrije markt en de grote bedrijven, doet dat onvoldoende recht aan het bij uitstek internationalistische karakter van een socialistische partij. Ik hoop dat Dennis de Jong en de rest van het SP-team in Brussel de komende jaren kans zien om de banden met de rest van Europees links en de internationale vakbeweging te versterken en om de keihard nodige internationale antwoorden van links op de crisis kracht bij te zetten.

Om het tij te keren in de komende periode lijkt het me verstandig om in te zetten op twee centrale issue’s. Als eerste op een offensief links antwoord op de crisis, onder het motto “Laat de rijken de crisis betalen”. Geen verhoging van de AOW leeftijd naar 67 jaar, geen gedwongen ontslagen, niet bezuinigen maar juist investeren in het onderwijs, de zorg en het openbaar vervoer. En als tweede moeten we tegenover de opkomst van de PVV voluit opkomen voor de belangen en de positie van migranten. Juist die ‘nieuwe’ Nederlanders krijgen het eerst en het meest te maken met de negatieve gevolgen van de crisis, omdat hun startpositie al kwetsbaar is. En omdat er bovendien een in kracht toenemende xenofobe wind door ons land raast met de PVV als aanjager, bijgestaan door de Wilders-light neiging van partijen als de VVD.

Stop racisme, want dat is nooit de oplossing. Wel het begin van nog veel meer ellende.