Ook al mag er van Wouter Bos niet meer over gesproken worden: het gaat slecht met de PvdA. Ronald Plasterk vindt zijn partij te elitair, volgens Diederik Samsom is de PvdA in een ‘deplorabele staat’ en Paul Tang roept op tot pessimisme, omdat de PvdA ‘verzuimd heeft om te reageren op de structurele veranderingen in de maatschappij’. Ook in de rest van Europa zitten de sociaaldemocraten in de hoek waar de klappen vallen. Alle analyses wijzen er op dat er  meer aan de hand is dan een tijdelijke electorale dip. De traditionele sociaaldemocratie schudde in de afgelopen decennia de oude ideologische veren af, terwijl een nieuw verenpak uitbleef. Wat overblijft is een kale kip, wanhopig op zoek naar die plekken in het hok waar nog een graantje mee te pikken is.

‘De PvdA is geen partij van de arbeiders meer’. Zowel van links als van populistisch rechts is dát vaak het eerste commentaar op de teloorgang van de sociaaldemocratie van weleer. In die constatering zit een kern van waarheid, maar het is niet het cruciale probleem. De PvdA was nooit een partij waarin blue collar arbeiders de boventoon voerden. Qua sociale samenstelling is de PvdA sinds jaar en dag eerder een partij van ambtenaren, onderwijzers, lokale beleidsmakers en van de progressieve middenklasse. Wat dat betreft is er weinig nieuws onder de zon.

Vakbeweging
De binding en organisatie van het ‘blue collar’ deel van de achterban werd binnen de ‘rooie familie’ overgelaten aan de NVV en later de FNV. De informele, traditionele band van de PvdA met de vakbeweging staat wél steeds verder onder druk. De afbraak van de WAO in het begin van de jaren negentig zorgde voor een forse breuklijn tussen partij en vakbeweging. De huidige kabinetsplannen voor de pensioenen en de AOW hebben een vergelijkbaar en cumulatief effect. Agnes Jongerius blunderde de afgelopen maanden opzichtig doordat ze ten onrechte nog wel wilde vertrouwen op de aloude band en de onderlinge afhankelijkheid. Dat bleek een forse misrekening.

Waar de FNV-leden de afgelopen jaren in meerderheid al afscheid namen van de PvdA als eerste electorale keuze ten gunste van de SP en de PVV, is er met de AOW ook voor de FNV-top geen houden meer aan. Welk voordeel valt er nog te halen uit een bevoorrechte band met een partij die op de meest belangrijke momenten de partijgenoten in de FNV-leiding laat vallen als een baksteen? Wat moet de vakbeweging met een partij die Mei Li Vos van het rechtse ‘alternatief’ voor de bestaande vakbonden opzichtig welkom heet in de tweede kamer fractie?

De schoffering van de vakbeweging door een PvdA aan de macht versterkt de crisis van de sociaaldemocratie in Nederland. De FNV kan bijna niet anders dan een onafhankelijker koers varen, los van oude bondgenootschappen.

Core business
De discussie over de positie van Jongerius en de band met de PvdA die op dit moment plaatsvindt binnen de FNV kán omgekeerd weer flinke gevolgen hebben voor de toekomst van de PvdA. Als brede middenpartij is de PvdA net als het CDA strategisch afhankelijk van de posities in het maatschappelijk middenveld. Toch is het verlies van de organische band met de achterban van de vakbeweging eerder een gevolg dan de oorzaak van de crisis binnen de sociaaldemocratie.

Het werkelijke probleem is dat de sociaaldemocratie faalt op haar ‘core business’. De essentiële historische functie van de PvdA was het sociaal en politiek ‘insluiten’ van mensen en sociale groepen die door de ontwikkelingen binnen het kapitalisme buiten of tegenover de maatschappelijke orde dreigden te raken. Dat heeft twee kanten.

De eerste is de kant van de sociale hervorming. De PvdA levert simpel gezegd geen resultaten meer op het gebied van wat vele decennia haar ‘reason to be’ was. Zoals een beschouwing over de Europese sociaaldemocratie van de gezaghebbende Duitse Friedrich Ebert stichting het zegt: “De Europese sociaaldemocratie loopt het risico overbodig te worden als ze niet komt met manieren om sociale insluiting veilig te stellen onder de omstandigheid van een gemondialiseerde en post-industriële economie”. 1)

Meritocratie
In zijn boek ‘Niemandsland, biografie van een ideaal’, beschrijft Marcel van Dam hoe de PvdA de afgelopen decennia stapje voor stapje meegezogen werd met de heersende neoliberale politiek van een afgeslankte overheid, uitgeklede welvaartstaat en de nadruk op ‘eigen verantwoordelijkheid’ in plaats van georganiseerde solidariteit. “De sociaaldemocratie is in stilte ter ziele gegaan en ‘van de armen’ begraven,” is de conclusie van van Dam.

In de jaren negentig haakte de PvdA – net als veel andere Europese sociaaldemocratische partijen – aan bij de ideologie van de ‘Derde Weg’ van Tony Blair en Anthony Giddens, een poging tot verzoening van de tendens tot globalisering en liberalisering met belangrijke sociaal-democratische uitgangspunten, zoals gelijke kansen voor iedereen. Dat resulteerde in twee paarse kabinetten die in rap tempo de Nederlandse variant van de neoliberale economie verankerden in privatisering van voormalige staatsbedrijven, belastingwetgeving en een verminderde toegang tot en reikwijdte van de sociale zekerheid.

De ideologie van de Derde Weg bleek de bestaande tendens eerder te versterken dan dat de sociaaldemocraten wisten te zorgen voor nieuwe vormen van georganiseerde solidariteit. De nadruk op ‘gelijke kansen’ sloot naadloos aan bij de ontwikkeling van een meritocratie, waarbij de verantwoordelijkheid om gebruik te maken van de geboden kansen – op onderwijs, de arbeidsmarkt en in het algemeen maatschappelijk succes – eenzijdig terecht komt bij individuen. Ook de verantwoordelijkheid als dat door omstandigheden niet blijkt te lukken. Volgens Marcel van Dam gaat het om ongeveer vijftien procent van de huishoudens die buiten de boot vallen. Die moeten het doen met de boodschap: eigen schuld, dikke bult.

Kabinet Balkenende – Bos
Na twee Paarse kabinetten en de Fortuyn-revolte bleef de PvdA achter als een gedesoriënteerde partij die zich pas weer wist te herpakken in de oppositie tegen het rechtse hervormingskabinet van CDA, VVD en D66, onder leiding van Jan Peter Balkenende. In de periode van de grote vakbondsacties tegen het kabinet in de herfst van 2004 en in de verkiezingscampagnes in 2006 werd de indruk gewekt dat de PvdA terug wilde keren naar een herkenbare sociaaldemocratische koers en zelfs een linkse regering met SP en GroenLinks overwoog.

Maar terug als regeringspartij en overvallen door de diepste crisis van het neoliberalisme tot nu toe, blijkt de PvdA opnieuw niet te kunnen leveren op haar core business, en wordt ook volstrekt duidelijk wat daarvan de belangrijkste oorzaak is. De ideologische, economische en financiële ruimte voor een sociaal compromis is binnen de ontwikkeling en logica van het neoliberale stelsel vele malen kleiner in vergelijking met de ruimte die er bestond voor het begin van de jaren tachtig. Zeker nu de beperkingen en zwaktes van de geliberaliseerde mondiale economie in ruime mate aan het licht komen, is het meer dan ooit een illusie dat de sociaaldemocratie erin zal slagen manieren te vinden ‘om sociale insluiting veilig te stellen’ zonder te breken met de wetten van het neoliberalisme.

Wat overblijft is een ongeloofwaardig verhaal van Bos en Hamer waarin de PvdA nog wat graantjes mee wil pikken door te stellen dat het zonder PvdA in het kabinet nog veel erger zou zijn. “Wij zijn er om erger te voorkomen”. Dat is een boodschap waar kiezers zonder verwachting en zonder veel illusies nog wel een keer op kunnen stemmen, maar het is vooral de boodschap van een partij zonder verhaal, zonder perspectief waar mensen warm voor lopen en uiteindelijk een partij zonder toekomst.

Insluiting van kritiek
De tweede kant van de core business van de sociaaldemocratie is traditioneel de insluiting en kanalisering van maatschappelijke kritiek en onrust. Dat was al zo ten tijde van de zogenaamde ‘revolutiepoging’ van Troelstra in 1918, dat was zo direct na de tweede wereldoorlog toen het verzet van strijdbare arbeiders met succes geneutraliseerd werd in de richting van een corporatistisch polder systeem en het was zo in de zestiger en zeventiger jaren, de tijd van radicale en linkse maatschappij-kritiek.

Die rol van sociaaldemocratie als dé partij die zorg kan dragen voor maatschappelijke pacificatie is in Nederland misschien nog wel het meest onderhevig aan een niet te stuiten slijtage. In de revolte van rechts – Fortuyn en Wilders – is de PvdA eerder mikpunt en katalysator dan insluitende partij, hoewel die rechtse revolte helaas ook belangrijke delen van de voormalige sociaaldemocratische achterban betrekt.

Sociaaldemocratische waarden
De teloorgang en het einde van de sociaaldemocratie is vaak voorspeld. Een analyse van het falen van de sociaaldemocratie in de laatste decennia en het gebrek aan een aansprekend ideologisch verhaal voor de toekomst laten zien dat er meer aan de hand is dan een conjuncturele electorale dip.

Tegelijkertijd blijkt uit alle onderzoeken dat de waardering van een meerderheid in Nederland voor de ‘traditionele waarden van de sociaaldemocratie’, een ontspannen maatschappij met voldoende werkzekerheid, kleine inkomensverschillen en solidariteit met wie dat nodig heeft, groot blijft.  En de subjectieve urgentie en geloofwaardigheid van radicalere alternatieven klein.

Zolang dát zo is zal de PvdA als bestuurspartij de graantjes blijven meepikken, met meer concurrentie van links en van rechts dan voorheen. Maar een partij met een verhaal voor de toekomst wordt het niet meer.

1) Alfred Pfaller in het artikel ‘European Social Democracy – In Need of Renewal’