Toen ik de speech van Femke Halsema las bij het twintig jarig bestaan van GroenLinks schreef ik op twitter een ‘boze’ tweet: “Ik ben ‘t helemaal zat om door die bakfiets liberalen van GroenLinks en D66 voor conservatief te worden uitgemaakt”. Nou heb ik helemaal niks tegen bakfietsen. Maar ik erger me meer en meer aan het gemak en het dedain waarmee GroenLinksers a la Halsema de laatste jaren linkse mensen in de SP (en in de PvdA) proberen weg te zetten als ‘conservatief’ omdat die juist wat verder nadenken dat het groene-blije-zin-in-de-toekomst-want-ons-soort-mensen-is-intelligent-links verhaal. Af en toe denk ik wel eens stiekem: als dat voor links en progressief moet doorgaan, dan wil ik helemaal niet meer links en progressief zijn.

De draai naar neoliberaal rechts die GroenLinks onder Halsema gemaakt heeft wordt verkocht onder nietszeggende motto’s als hervormingsgezind, vernieuwend en progressief. Zelf ben ik ooit actief geweest in een van de voorlopers van Groenlinks, Links Rotterdam. Misschien dat het me daardoor wel zo steekt dat er zo weinig kritisch vermogen is in GroenLinks en dat alles wat de grote leidster zegt zonder veel morren geslikt wordt. Een vriend van mij, Paul Mepschen, schreef onderstaand betoog tegen het sociaal-liberale midden van Halsema. Paul begon – net als ik – politiek bij de PSP. Een gastcolumn.

Tegen het sociaal-neoliberale midden van Halsema

DOOR Paul Mepschen

Ter gelegenheid van het 20-jarig bestaan van GroenLinks hield Femke Halsema, al weer heel wat jaren achtereen de partijleider (wat conservatief!), onlangs een speech over de toekomst van progressieve politiek in Nederland. Daarin maakte ze wel heel expliciet de keuze voor het sociaal-neoliberalisme van D66 versus het zogenoemde “sociaal-conservatisme” van de SP. En ze riep de PvdA op met evenveel passie voor Pechtold en tegen Roemer te kiezen. Anders zou het arme D66 zich maar weggedrukt voelen.

Voor zover ik weet was ze nog nooit eerder zo duidelijk over haar voorkeur voor het sociaal-neoliberalisme. Vandaag twitterde Halsema dat boze SP’ers in plaats van “boe” roepen maar eens moesten aangeven waarom ze ongelijk had, vooral wat betreft de diagnose “conservatief” voor de SP.
Nu zijn er goede redenen om over de ontwikkeling van de Socialistische Partij niet onverdeeld positief te zijn. Ik vind de SP vaak te nostalgisch, te gematigd en te braaf. En op het vlak van seksualiteit, feminisme, emancipatie, de alternatieven voor de neoliberale globalisering en groene politiek heeft de SP structureel te weinig profiel.
Maar het kan vele malen erger. Kijk maar naar GroenLinks.
Zeker, in haar reactie op de neoliberale crisis is de SP veel te nostalgisch en voorzichtig. Vooral die eeuwige verwijzing naar het glorieuze Rijnlands verleden – je wordt er gek van… Je vraagt je af: waarom is de SP in 1971 eigenlijk opgericht, als de toen heersende sociaal-economische politiek zo geweldig was? Maar Halsema reageert op de huidige crisis van het neoliberalisme met voorstellen om de bestaansonzekerheid die zo kenmerkend is voor het neoliberale kapitalisme te veralgemeniseren. Haar analyse: de samenleving is verdeeld in ‘insiders’ en ‘outsiders’ – mensen met vaste arbeidscontracten, georganiseerd in vakbonden, versus flexwerkers, mensen met tijdelijk werk, ongeorganiseerden. Haar oplossing: iedereen tot outsider maken.
Dat is niet alleen elitair, het is vooral ook totaal niet sociaal. Het versoepelen van het ontslagrecht; het beperken van de WW…. Welke gevolgen denkt Halsema dat deze maatregelen hebben voor mensen met gewone banen? Wie gaat er profiteren van zulke maatregelen, werkgevers of werknemers? En hoe dragen ze bij aan een sterker gevoel van sociale veiligheid in een wereld die fragmentarischer en onzekerder wordt?
Waarom heeft GroenLinks het eigenlijk nooit meer over de tegenstelling die voor links vroeger de leidraad was voor politiek handelen, ook voor de partijen die later GroenLinks zijn gaan vormen: de tegenstelling dus tussen de belangen van werkgevers en die van werknemers? GroenLinks en Halsema omarmen een sociaal-neoliberaal ethos. Dat verklaart waarom de partij nu zo expliciet kiest voor D66 in plaats van voor de SP, voor het liberale midden in plaats van voor links. Een recent voorbeeld, elders uit de partij. De Rotterdamse GroenLinks fractievoorzitter Arno Bonte illustreerde onlangs op zijn weblog prachtig hoe in GroenLinkse kringen tegenwoordig naar de samenleving wordt gekeken:

“Er is een toenemende tegenstelling tussen mensen die in de veranderende samenleving vooral de kansen zien en mensen die die veranderingen vooral als bedreiging ervaren. [...] Die analyse is in mijn ogen de belangrijkste basis voor Paars-plus. Er tekent zich een nieuwe politieke waterscheiding af: een tegenstelling tussen de optimisten en de pessimisten. De optimisten, de mensen die vooral de kansen zien in de veranderende samenleving, vind je bij GroenLinks, D66, VVD en (in iets mindere mate) bij de PvdA. En de pessimisten, de mensen die de veranderende samenleving vooral als bedreiging ervaren, vind je bij de PVV, SP, SGP en (in iets mindere mate) bij CDA en ChristenUnie.”

Ja – bij de SP zitten dus de boosdoeners die samen met PVV’ers en de SGP’ers lekker pessimistisch zitten te zijn, bang voor de wereld. Daar zitten de mannen en vrouwen die de samenleving vooral als bedreiging zien. Liever dan met SP’ers duikt dit aanstormend GroenLinks-talent de ballenbak in met zijn vrinden van de VVD. Dat zijn immers rasoptimisten met mooie idealen over een betere wereld – een wereld van asfalt en auto’s; van ‘gated communities‘ en segregatie; van liever de “rechter-” dan de “linkerhand van de staat”.
Natuurlijk zijn veel mensen bang. De samenleving zoals die zich nu ontwikkelt is voor veel mensen daadwerkelijk een bedreiging. Dan kun je als ‘progressieve intellectueel’ wel een verhaal ophangen waarin je eigen morele superioriteit nog eens wordt herbevestigd – een verhaal waarin jij als Groenlinkser samen met de VVD wel even lekker de bange pessimisten een lesje zult leren – maar wat win je daarmee? Behalve dat de kloof met mensen die geen reden zien voor veel optimisme, die zich buitengesloten en niet vertegenwoordigd voelen, steeds groter wordt? Waarom bedenken Bonte en Halsema geen voorstellen die de angst van mensen verminderen, de toenemende onzekerheid en angst tegengaan? Waarom geven we mensen niet daadwerkelijk meer zeggenschap over hun eigen omgeving, zoals links vroeger wilde? Democratisering; daadwerkelijke participatie; solidariteit; sterke wijken; eerlijk werk. Waarom niet kiezen tegen de flexibilisering, voor het recht op zekerheid op de arbeidsmarkt, tegen de koppelbazen die zich uitzendbureaus noemen?

Het antwoord is helaas duidelijk: veel linkse mensen kunnen zich geen politiek buiten de neoliberale kaders meer voorstellen. Hoeveel kritiek op de SP ik ook mogelijk acht en nodig vind, het is de enige partij die probeert een alternatief op het vlak van werk, inkomen, wonen en sociale veiligheid en zekerheid te formuleren.
De nieuwe woordvoerder sociale zaken van de GL-fractie, Jesse Klaver, stelde onlangs dat hij liever twee liberalen op sociale zaken heeft dan twee socialisten (ANP, 4 november). Zo ver is het al gekomen. We zitten met een kabinet dat als belangrijkste doel heeft: afrekenen met de zogenaamde geluksmachine. Daarmee doelt Rutte op de voorzieningen die ooit in het leven zijn gekomen om de scherpe kantjes van het kapitalisme af te halen; de in het systeem ingebakken reproductie van ongelijkheid tegen te gaan; ervoor te zorgen dat wie voor een dubbeltje geboren werd ook daadwerkelijk een kwartje kon worden. Voor het eerst in de geschiedenis van het naoorlogse Europa leven we in een tijd waarin nieuwe generaties het minder goed kunnen krijgen dan hun ouders. Omdat de “geluksmachine” moet worden afgeschaft. Omdat sociaal beleid en solidariteit anachronismen zijn geworden: tekenen van conservatisme wellicht.
Veel progressieven blijven gehecht aan GroenLinks, want dat is toch meer de partij van ‘ons soort mensen’. Maar ging het bij links niet juist om een anti-essentialistische basishouding? Om het ideaal dat een emancipatoir individualisme, ingebed in een zekere mate van sociale en ecologische discipline, voor iedereen haalbaar en mogelijk en aantrekkelijk zou worden? We moeten terug naar dat ideaal, naar een werkelijk emancipatoire visie; eentje die niet de afkeer van ‘gewone mensen’ als uitgangspunt heeft, maar serieus neemt wat er onder mensen leeft – ook de angsten. Laat progressieven ook wat dat betreft eens een beetje discipline laten zien! Minder armoedige arrogantie en een meer open houding ten opzichte van de ander – ook de ‘sociale ander’.
De SP is de belichaming van die open houding – de enige partij die nog mensen in zich verenigd uit verschillende sociale lagen in de samenleving: vrouwen uit de arbeidersklasse en promovendi op de universiteit van Amsterdam; hoogleraren, verpleegsters en zelfstandige ondernemers. De SP probeert te werken aan een brede alliantie tegen bezuinigingen en maatregelen die de zwakste groepen het hardst zullen treffen. Halsema laat juist die mensen totaal in de kou staan als ze met D66 in zee gaat. Haar flirt met het sociaal-neoliberalisme van D66 is onbegrijpelijk. Nog onbegrijpelijker is dat ze er mee wegkomt omdat veel linkse en progressieve mensen, ook veel GroenLinks-leden, zich wat prettiger en wat chiquer voelen bij Halsema dan bij Roemer.